Şema Terapi Nedir? 18 Şema, 5 Mod ve Teknikler

Yazan: Klinik Psikolog Feyza Mıhcı · Son güncelleme: 26 Mayıs 2026

TL;DR

Şema terapi, Jeffrey Young'ın 1990'da geliştirip 2003'te mod modeliyle güncellediği, kişilik düzeyindeki uzun süreli sorunlar için tasarlanmış bütünleşik bir psikoterapi yaklaşımıdır. Çocuklukta karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçlardan doğan 18 erken uyumsuz şema ve bu şemaların aktive ettiği 5 ana mod modeliyle çalışır. Bilişsel, davranışsal, deneyimsel (sandalye çalışması, imgesel yeniden yazım) ve ilişkisel (sınırlı yeniden ebeveynlik) teknikleri birleştirir. Giesen-Bloo 2006 BPD RCT'sinde transferans odaklı psikoterapiyle karşılaştırıldığında üç yıllık takipte daha yüksek remisyon (%52 vs %29) göstermiştir. Sertifikalı bir ISST uygulayıcısı eşliğinde yürütülür; tipik 40-60 seans + BPD vakalarında 2-3 yıl.

Şema Terapi Nedir? Hızlı Tanım (Young 1990 + 2003 Mod Modeli)

Şema terapi, Aaron Beck'in bilişsel davranışçı terapi (BDT) çatısı altında çalışmaya başlayan Jeffrey Young'ın, 1990 tarihli Cognitive Therapy for Personality Disorders kitabıyla kurduğu kuramsal genişlemedir. Young'ın çıkış noktası klinik bir gözleme dayanır: klasik BDT, akut anksiyete veya orta düzey depresyon gibi tablolarda hızlı sonuç verirken kişilik düzeyinde örüntüsü olan kişilerde "düşünceyi yakaladım ama yine aynı kişiyi seçiyorum, yine yetersiz hissediyorum" tıkanması yaşanıyordu.

Bu açıklığı kapatmak için Young, çocuklukta karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçlardan doğan erken dönem uyumsuz şemaları (Early Maladaptive Schemas, EMS) merkeze aldı. Şema; duygu, biliş, beden duyumu ve anı içeren geniş, yaygın ve kişinin yaşamına eşlik eden bir örüntüdür. 2003'te Young, Klosko ve Weishaar tarafından yayımlanan Schema Therapy: A Practitioner's Guide ile model mod (mode) kavramı eklenerek güncellendi: kişide aktif olan, andan ana değişen ve birden çok şemayı aynı anda yürürlüğe sokan duygusal-davranışsal durumlar.

Şema terapi dört kuramsal kökü birleştirir: bilişsel-davranışçı temel, John Bowlby'nin bağlanma kuramı, gestalt geleneğinin deneyimsel teknikleri ve psikodinamik gelişimsel perspektif. Tedavi hedefi "kişiliği değiştirmek" değil, Young'ın merkezi terimiyle kalıcı şema iyileşmesidir (lasting schema healing) — şemayı tamamen silmek değil, etkisini azaltıp Sağlıklı Yetişkin modunun yönetimine getirmek.

BDT ile Şema Terapi Farkı

Hangi terapinin "üstün" olduğu sorusu klinik olarak yanlış kurgulanmış bir sorudur; doğru soru "hangi tablo için hangi yaklaşım uygun" sorusudur. Aşağıdaki tablo iki yaklaşımın temel ayrımlarını özetler:

Pratik kural: akut, sınırlandırılmış, tek-eksenli bir tablo söz konusuysa BDT çoğunlukla yeterlidir. Kişilik örüntüsü, kronikleşmiş ilişki sorunu veya BDT denenmesine rağmen geri dönen örüntü varsa şema terapi düşünülür. İki yaklaşım birbirinin alternatifi değil, tedavi süreklisi üzerinde farklı derinlik katmanlarıdır.

18 Erken Uyumsuz Şema — Tam Liste

Young'ın modeli 18 erken uyumsuz şemayı 5 şema alanı altında gruplar. Aşağıdaki tablo tam listeyi ve kısa tanımları sunar.

Tipik bir kişide 18'in tamamı değil, 3-7 baskın şema klinik tabloya hâkimdir. Bu liste öz-tanılama amaçlı değildir; klinik değerlendirme ve YSQ-S3 ile birlikte biyografik görüşme şarttır.

5 Ana Mod — Çocuk, Baş Etme, Ebeveyn, Sağlıklı Yetişkin

Modlar, kişide "şu an aktif olan" durumlardır. Trait (kalıcı özellik) değil, state (durum) düzeyindedir; bir gün içinde bile değişir. Bu, "içimde 5 farklı kişilik var" şeklindeki dissosiyatif kimlik bozukluğu okumasıyla karıştırılmamalıdır.

Kırılgan Çocuk Modu

Şemaların aktive olduğu, çocukluk acısının güncel olarak yaşandığı duygusal durum. İç ses örneği: "Kimse beni gerçekten anlamıyor, yine yalnız kaldım."

Öfkeli Çocuk Modu

Temel ihtiyaç karşılanmadığında ortaya çıkan, çocukça ifade edilen haklı öfke. İç ses örneği: "Haksızlık bu, neden hep ben?"

Cezalandırıcı Ebeveyn Modu

İçselleştirilmiş eleştirel sesin yansıması; öz-eleştiri, suçlama ve değersizleştirme. İç ses örneği: "Yine her şeyi mahvettin, salaksın." Bu mod özellikle mükemmeliyetçilik örüntüleri olan kişilerde belirgindir.

Mesafeli Koruyucu Modu

Duyguların kapatılması, ilişkisel kopukluk, "umursamama" tutumu. İç ses örneği: "Umurumda değil, ben iyiyim, kimseye ihtiyacım yok."

Sağlıklı Yetişkin Modu

Terapinin güçlendirmeyi hedeflediği mod. Duyguları tanır, sınır koyar, kendine ve başkasına eşzamanlı bakım gösterir. İç ses örneği: "Bu zor ama dayanabilirim; ihtiyacımı söyleyebilirim, sınır koyabilirim."

Üç Başa Çıkma Stili: Teslim, Kaçınma, Aşırı Telafi

Aynı şema, kişiye göre üç farklı davranışsal yola yönelir.

• Teslim (surrender): Kişi şemayı doğru kabul eder ve onu sürdüren ilişkilere/davranışlara yönelir.
• Kaçınma (avoidance): Şemayı uyandıran durumlardan, ilişkilerden ve duygulardan uzak durur.
• Aşırı telafi (overcompensation): Şemanın tam tersini abartılı şekilde sergiler.

Terk edilme şeması üzerinden örnek: Teslim eden kişi sürekli mesaj atan, yapışkan; kaçınan kişi yakın ilişkiye hiç girmeyen; aşırı telafi eden kişi "önce ben terk ederim" diyerek ilişkileri kontrol altına alan biri olur.

Yüksek standartlar şeması üzerinden örnek: Teslim eden, hiç durmadan çalışır; kaçınan, erteleme döngüsüne girer; aşırı telafi eden, başkalarını da küçümseyen aşırı eleştirel bir tutum sergiler.

Çocukluk Temel İhtiyaçları

Young'ın modeli, şemaların 5 temel duygusal ihtiyacın yeterince karşılanmamasıyla geliştiğini öne sürer:

1. Güvenli bağlanma: Tutarlı bakım, koruma, kabul. Karşılanmazsa Kopukluk ve Reddedilme alanı şemaları (özellikle duygusal yoksunluk, terk edilme).
2. Özerklik, yeterlilik, kimlik: Bağımsızlığın desteklenmesi. Karşılanmazsa Zayıflamış Otonomi alanı şemaları.
3. Duyguları ve ihtiyaçları ifade özgürlüğü: Sözcüklere izin verilmesi. Karşılanmazsa Diğerine Yönelim alanı şemaları (kendini feda etme, boyun eğme).
4. Spontanlık ve oyun: Eğlenceye, dinlenmeye izin. Karşılanmazsa Aşırı Uyanıklık alanı şemaları (duygusal bastırma, yüksek standartlar).
5. Gerçekçi sınırlar ve öz-denetim: Hayır diyebilen, tutarlı ebeveynlik. Karşılanmazsa Zayıflamış Sınırlar alanı şemaları.

Deneyimsel Teknikler — Sertifikalı Uygulayıcı Eşliğinde

Uyarı: Aşağıdaki teknikler yalnızca ISST sertifikalı bir şema terapi uygulayıcısı eşliğinde yürütülmelidir. Sertifikasız uygulamada yeniden travmatizasyon, dissosiyatif tepki ve kararsızlaşma (decompensation) riski bulunur.

Sandalye Çalışması (Chair Work)

Scott Kellogg'un sistematize ettiği biçimiyle sandalye çalışması, kişinin iç modlarını dışsallaştırıp aralarında diyalog kurmasına izin verir. Cezalandırıcı Ebeveyn modu bir sandalyeye, Kırılgan Çocuk diğerine, Sağlıklı Yetişkin üçüncü sandalyeye yerleştirilir. Terapist, modlar arası geçişi yönetir, Cezalandırıcı Ebeveyn'in sesine sınır koyar, Kırılgan Çocuk'un ihtiyaçlarını seslendirir. Teknik etkili olduğu kadar yoğundur; stabilizasyon önceliğini gerektirir.

İmgesel Yeniden Yazım (Imagery Rescripting)

Smucker ve Arntz'ın protokolüyle yerleşen imgesel yeniden yazım, çocukluk anısının imgesel olarak hatırlanması ve yeniden senaryolaştırılması üzerine kuruludur. Terapist veya Sağlıklı Yetişkin, sahneye girer, ihtiyacı karşılar, çocuğu korur. Travma anısına dokunulduğundan, Steele, Boon ve van der Hart'ın Treating Trauma-Related Dissociation çerçevesindeki Faz 1 stabilizasyon adımları (kaynaklama, beden temelli düzenleme, güvenli yer) önceliklidir; bu adımlar atlanırsa teknik tetikleyici olur. EMDR protokolleri çalışmış kişilerde imgesel yeniden yazım bütünleyici bir adım olarak entegre edilebilir.

Sınırlı Yeniden Ebeveynlik (Limited Reparenting)

Şema terapinin en sık yanlış anlaşılan kavramıdır. "Sınırlı" sözcüğü kuruculuğun özüdür: terapist anne/baba yerine geçmez, evlat edinmez, terapi seansları dışında bakım üstlenmez. ISST etik kodu ve Türk Psikologlar Derneği etik ilkeleri çerçevesinde ikili ilişki yasağı bağlayıcıdır. Sınırlı yeniden ebeveynlik, danışanın çocuklukta karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlarına seans odasında ve seans içinde uygun, profesyonel sınırlar dahilinde yanıt verilmesidir. Transferans yönetimi süpervizyon altında yürütülür.

Şema Terapi Kimler İçin Etkilidir?

Şema terapi, kanıt tabanı ve klinik gözlem temelinde aşağıdaki tablolarda öne çıkar:

• Borderline kişilik bozukluğu: En güçlü endikasyon. Ayrıntılı tartışma için borderline kişilik bozukluğu rehberine bakılabilir.
• Narsisistik kişilik bozukluğu (NPD): Özellikle haklılık ve kusurluluk şemalarının iç içe geçtiği vakalar.
• Obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu (OKPB): Yüksek standartlar, cezalandırıcılık ve duygusal bastırma şemalarının baskın olduğu örüntü.
• Kronik veya dirençli depresyon: Tek-eksenli BDT yanıt vermediğinde, kişilik düzeyinde örüntü taraması gerektiği zaman. Depresyon rehberinde yer alan basamaklı tedavi haritasıyla birlikte değerlendirilir.
• Yaygın mükemmeliyetçilik ve tükenmişlik: Cezalandırıcı Ebeveyn modu eşliğinde yüksek standartlar şemasının öne çıktığı tablolar.
• Tekrarlayan ilişki örüntüleri: Aynı tipte partner seçimi, ilişki içinde yeniden canlanan terk edilme/duygusal yoksunluk şemaları; çift terapisi ile entegre çalışılabilir.

Kontrendikasyonlar ve Sınırlar

Her tablo şema terapinin doğrudan başlangıç noktası değildir. Aşağıdaki durumlarda farklı yaklaşımlar veya önce stabilizasyon önceliklidir:

• Akut psikoz dönemi: Gerçeklikle bağın değerlendirildiği psikiyatrist eşliğinde stabilizasyon önceliklidir.
• Aktif intihar krizi: Kriz müdahalesi, gerekirse yataklı tedavi önceliklidir; deneyimsel teknikler kriz sonrası planlanır.
• Ciddi dissosiyatif tablo (DID, OSDD): Steele, Boon ve van der Hart'ın faz odaklı modelinde Faz 1 stabilizasyon tamamlanmadan imgesel yeniden yazım veya yoğun sandalye çalışması başlatılmaz.
• Aktif madde kullanım bozukluğu: Önce madde temelli stabilizasyon, sonra şema çalışması.
• Şiddetli akut depresyon: Psikiyatrist değerlendirmesiyle eş zamanlı, basamaklı bir tedavi planı gerekir.

Kanıt Tabanı — Giesen-Bloo 2006 ve Bamelis 2014

Şema terapinin kanıt temelinin iki ana sütunu, randomize kontrollü çalışmalardır.

Giesen-Bloo ve ark. (2006) Archives of General Psychiatry dergisinde yayımlanan çalışmada (n=86) borderline kişilik bozukluğu olan yetişkinler, şema terapi ile transferans odaklı psikoterapi (TFP) kollarına randomize edildi. Üç yıllık takipte tam remisyon oranı şema terapi kolunda %52, TFP kolunda %29 olarak bildirildi. Çalışma, şema terapinin BPD için kanıt temelli bir seçenek olarak yerleşmesinde dönüm noktasıdır.

Bamelis ve ark. (2014) American Journal of Psychiatry dergisinde 12 ülkeden çıkan veriyle (n=323) Cluster C kişilik bozuklukları ve diğer kişilik tabloları için şema terapi etkinliğini karşılaştırmalı olarak gösterdi. Sonuçlar, şema terapinin sadece BPD ile sınırlı olmadığını; obsesif-kompulsif, kaçıngan ve bağımlı kişilik tablolarında da klinik anlamlı iyileşme sağladığını ortaya koydu.

Bunlara ek olarak Farrell ve Shaw'ın grup şema terapi modeli (2009), grup formatında yürütülen şema terapinin BPD remisyon oranlarını artırdığına dair veri sunmuştur. Kanıt tabanı, "her tabloyu çözer" iddiası taşımaz; belirli tablolarda — özellikle kişilik bozuklukları ve kronik tablolarda — kanıta dayalı bir seçenek olduğunu gösterir.

Seans Yapısı, Süresi ve Sıklığı

Tipik bir şema terapi süreci aşağıdaki çerçeveye oturur:

• Toplam seans sayısı: Çoğu vaka için 40-60 seans; BPD veya kompleks komorbiditede 2-3 yıllık çalışma.
• Sıklık: Genellikle haftada bir seans; kriz dönemlerinde geçici olarak haftada iki, oturmuş dönemde iki haftada bire çekilebilir.
• Seans süresi: 60 dakika standart; deneyimsel teknik içeren oturumlarda 90 dakika tercih edilebilir.
• Faz yapısı: Değerlendirme ve psikoeğitim (genellikle 5-10 seans, YSQ-S3 ve biyografik görüşme dahil) → şema ve mod haritasının çıkarılması → bilişsel-davranışsal müdahaleler → deneyimsel teknikler → sonlandırma ve relaps planı.

Süreç yüz yüze veya online terapi formatında yürütülebilir; deneyimsel tekniklerin online yürütülmesinde teknik altyapı ve mahremiyet koşulları önceden değerlendirilir.

Türkiye'de Şema Terapi

Türkiye'de şema terapi alanında akredite kaynaklar sınırlıdır ve sertifika hiyerarşisinin doğru anlaşılması önemlidir. ISST (International Society for Schema Therapy) üç basamaklı sertifika tanır:

1. Standart Uygulayıcı (Certified Standard): Temel sertifikasyon, bireysel yetişkin uygulamaları için.
2. İleri Düzey Uygulayıcı (Advanced): Daha karmaşık vakalar, grup veya çift formatları.
3. Eğitmen-Süpervizör (Trainer-Supervisor): Eğitim ve süpervizyon yetkisi.

Türkiye'de Şema Terapi Derneği (Şema Terapi Enstitüsü Türkiye) ve Soygüt Pekak Enstitüsü gibi ISST akreditasyonlu eğitim sağlayıcıları faaliyet gösterir. Türkçe ölçek çalışması açısından Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır (2009) Türk Psikiyatri Dergisi'nde Young Şema Anketi kısa form 3 (YSQ-S3) Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasını yayımlamıştır. Bir uygulayıcının sertifika seviyesi web sayfasında veya iletişim üzerinden doğrulanabilir.

BDT, EMDR ve Şema Terapi — Üçlü Karşılaştırma

Üç kanıta dayalı yaklaşımın yerlerini netleştirmek için karşılaştırma:

Ayrıntılı yöntem tanımları için BDT rehberi ve EMDR rehberi okunabilir. Üç yöntem birbirinin alternatifi değil, klinik tabloya göre seçilen veya entegre edilen yaklaşımlardır.

YSQ-S3 — Tarama Aracı, Tanı Koymaz

Young Şema Anketi Kısa Form 3 (YSQ-S3), 18 erken uyumsuz şemayı tarayan 90 maddelik bir öz-bildirim ölçeğidir. Türkçe geçerlik çalışması Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır (2009) tarafından yapılmıştır.

YSQ-S3 önemli bir araçtır; ancak bir tarama aracıdır, tanı koymaz. Yüksek bir şema puanı tek başına klinik bir tablo anlamına gelmez; bir lisanslı klinisyenin biyografik görüşme, klinik gözlem ve diğer ilgili ölçekleri (kişilik envanterleri, depresyon/anksiyete ölçekleri) bütünleyerek yorumlamasıyla anlam kazanır. İnternet üzerinden indirilen ölçeklerle yapılan öz-tanılama, gerçek klinik tabloyu yanlış temsil etme riski taşır ve tedavi planını yönlendirmek için yeterli değildir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Almalı?

Aşağıdaki işaretler bir uzmanla görüşmenin yararlı olacağını gösterir:

• Kişilik düzeyinde tekrarlayan, "ben hep böyleyim" hissi veren örüntüler.
• BDT veya başka bir terapi denenmesine rağmen geri dönen ilişkisel veya duygusal tablolar.
• Yakın ilişkilerde tekrar tekrar canlanan terk edilme, duygusal yoksunluk veya kontrol örüntüleri.
• Kronikleşmiş düşük benlik değeri, yoğun öz-eleştiri ve "yeterince iyi değilim" iç sesi.
• Daha önce kişilik bozukluğu (BPD, NPD, OKPB) tanısı almış veya psikiyatri görüşmesinde "kişilik özellikleri" geri bildirimi almış olmak.

Acil Yardım Hatları

• 112 — Sağlık Bakanlığı Acil
• 182 — Sağlık Bakanlığı MHRS (randevu ve danışma)
• 183 — Aile, Kadın, Çocuk ve Sosyal Hizmetler Destek Hattı

Yoğun kriz, kendine veya başkasına zarar verme düşünceleri varsa lütfen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Süreçle ilgili sorularınız veya randevu için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Young, J. E. (1990). Cognitive Therapy for Personality Disorders: A Schema-Focused Approach. Sarasota: Professional Resource Press.
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. New York: Guilford Press.
• Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649-658.
• Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.
• Farrell, J. M., Shaw, I. A., & Webber, M. A. (2009). A schema-focused approach to group psychotherapy for outpatients with borderline personality disorder: A randomized controlled trial. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 40(2), 317-328.
• Smucker, M. R., & Dancu, C. V. (1999). Cognitive-Behavioral Treatment for Adult Survivors of Childhood Trauma: Imagery Rescripting and Reprocessing. Northvale: Jason Aronson. (Arntz ile birlikte geliştirilen imgesel yeniden yazım protokolleri.)
• Kellogg, S. H. (2015). Transformational Chairwork: Using Psychotherapeutic Dialogues in Clinical Practice. Lanham: Rowman & Littlefield.
• Soygüt, G., Karaosmanoğlu, A., & Çakır, Z. (2009). Erken dönem uyumsuz şemaların değerlendirilmesi: Young Şema Ölçeği Kısa Form-3'ün psikometrik özelliklerine ilişkin bir inceleme. Türk Psikiyatri Dergisi, 20(1), 75-84.
• International Society for Schema Therapy (ISST). Certification Standards. https://schematherapysociety.org
• Steele, K., Boon, S., & van der Hart, O. (2017). Treating Trauma-Related Dissociation: A Practical, Integrative Approach. New York: W. W. Norton.
• World Health Organization (2017, güncelleme 2023). Preventing Suicide: A Resource for Media Professionals — Safe Messaging Guidelines. Geneva: WHO.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; klinisyen değerlendirmesi yerine geçmez. Şema terapi yalnızca ISST sertifikalı bir uygulayıcı tarafından yürütülmelidir.