EMDR Terapisi Nedir? 8 Aşamalı Protokol ve Endikasyonları

Klinik Psikolog Feyza Mıhcı (sertifikalı EMDR uygulayıcısı) · Güncellenme: 2026-05-25

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing — Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), 1987'de Francine Shapiro tarafından geliştirilen ve adaptive bilgi işleme (AIP) modelini temel alan, travma odaklı bir psikoterapi yaklaşımıdır. Sekiz aşamalı standart bir protokol izler; tipik bir tedavi 6-12 seans sürer. Dünya Sağlık Örgütü (2013), APA Clinical Practice Guideline (2017) ve NICE (NG116) tarafından travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için kanıta dayalı bir tedavi olarak önerilir. Sertifikalı EMDR uygulayıcısı ile yürütülür; evde uygulanmaz. Dissosiyatif tablo, akut psikoz veya aktif intihar krizinde EMDR uygulanmaz; bu durumlarda 112 (Acil Sağlık), 182 (MHRS) veya 183 (ALO Sosyal Destek) hatlarına başvurun.

EMDR Terapisi Nedir?

EMDR, travmatik anıların bilateral uyaran (göz hareketi, ses ya da dokunma) eşliğinde yeniden işlenmesini hedefleyen, yapılandırılmış ve kanıta dayalı bir psikoterapi yöntemidir. Türkçe akademik karşılığı "Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme"dir. Yaklaşım, travma anısının duygusal yoğunluğunu, beden duyumunu ve eşlik eden olumsuz inancı azaltmayı, yerine adaptif ve gerçeklik temelli yeni bir öğrenmeyi yerleştirmeyi amaçlar.

EMDR yalnızca konuşma terapisi değildir. Seans içinde anı seçimi, ölçek değerlendirmeleri (SUD ve VOC) ve standart 8 aşamalı bir protokol kullanılır. Bu yapı sayesinde uygulayıcı, danışanın anlık duygu durumunu yönetilebilir bir çerçevede tutar ve klinik karar süreçlerini izlenebilir biçimde yürütür. Dünya Sağlık Örgütü (2013), APA Clinical Practice Guideline (2017), NICE Guideline NG116 (2018) ve ISTSS Practice Guidelines (2018), EMDR'yi TSSB için kanıta dayalı tedaviler arasında önerir.

EMDR; klinik psikolog, psikiyatrist veya akreditasyonlu ruh sağlığı klinisyenleri tarafından, EMDR Europe / EMDRIA / EMDR-DER (EMDR Derneği Türkiye) onaylı Level 1 ve Level 2 eğitimleri tamamlandıktan ve süpervize uygulama yapıldıktan sonra uygulanabilir. EMDR seanslarınızı planlamak için EMDR terapisi hizmet sayfasını ve bireysel terapi sayfasını inceleyebilirsiniz.

EMDR'nin Tarihçesi — Shapiro 1987

EMDR, 1987'de Amerikalı psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirildi. Shapiro, Los Altos Hills'te bir yürüyüş sırasında rahatsız edici düşüncelerinin göz hareketleriyle birlikte hafiflediğini fark etti; bu gözlemi yapılandırılmış bir klinik protokole dönüştürdü. İlk randomize kontrollü çalışma 1989'da Journal of Traumatic Stress dergisinde yayımlandı (Shapiro, 1989). Türkçe popüler kaynaklarda zaman zaman "1989'da keşfedildi" ifadesine rastlanır; bu yanlıştır. 1987 keşif, 1989 ise ilk akademik yayın tarihidir.

Yöntemin teorik çerçevesi 1990'larda Adaptive Information Processing (AIP) modeline genişletildi ve 2001'de Shapiro'nun standart referans kitabıyla (Eye Movement Desensitization and Reprocessing — Basic Principles, Protocols and Procedures) sistemleştirildi. 2018'de yayımlanan üçüncü baskı, güncel klinik gelişmeleri içerir. Bugün EMDR; EMDRIA (Amerika), EMDR Europe (Avrupa) ve EMDR-DER (Türkiye) çatısı altında akredite uygulayıcılar tarafından dünya çapında kullanılmaktadır.

AIP (Adaptive Information Processing) Modeli

Adaptive Information Processing (AIP) modeli (Solomon ve Shapiro, 2008), travmatik deneyimlerin beyinde diğer yaşam öğrenmelerinden farklı, "yalıtılmış" bir biçimde depolandığını öne sürer. Bu yalıtılmış anılar; özgün duygu, beden duyumu ve olumsuz biliş ("güvende değilim", "suçluyum", "yetersizim") ile birlikte donmuş haldedir. Tetikleyici bir uyaranla anı yeniden uyarıldığında, beyin onu güncel ve adaptif bilgilerle bütünleştiremez; intruzyon, kaçınma ve hiperaraousal belirtileri ortaya çıkar.

AIP modeline göre EMDR'nin işlevi, bu yalıtılmış anı ağlarını adaptif ağlara bağlamayı kolaylaştırmaktır. Bilateral uyaran (BLS) bu süreci destekler. Mekanizmanın en güçlü açıklayıcı hipotezi Working Memory Taxation hipotezidir (Maxfield ve Hyer, 2008; Andrade, Kavanagh ve Baddeley, 1997): Göz hareketi gibi bilateral uyaranlar, kısıtlı kapasiteli çalışma belleğini paylaştırır; bu, anının canlı görsel ve duygusal bileşenlerinin yoğunluğunu azaltır ve yeniden konsolidasyon penceresini açar.

Bu çerçevede EMDR, sadece göz hareketi tekniği değildir. AIP modeli, sekiz fazlı protokolün, ölçeklerin (SUD/VOC), kaynak geliştirme egzersizlerinin ve hedef anı seçim mantığının teorik çatısını oluşturur.

8 Aşamalı Standart Protokol

EMDR'nin standart protokolü sekiz aşamadan oluşur. Sıra ve içerik klinik olarak zorunludur; aşamalar atlanmaz, sıralama değiştirilmez. Aşamalar danışanın tablosu ve yanıtına göre seans içinde ya da seanslar arasında esnek biçimde yönetilir.

1. Hasta Öyküsü ve Tedavi Planlaması

İlk aşamada ayrıntılı klinik öykü alınır: yaşam çizgisi, mevcut belirtiler, geçmiş travmatik olaylar, komorbid tanılar (depresyon, anksiyete bozuklukları, bağımlılık), aile ve sosyal destek sistemleri, intihar/kendine zarar verme öyküsü, dissosiyatif belirti taraması (DES-II), tıbbi tablo ve ilaç kullanımı. Bu değerlendirme sonucunda uygun hedef anılar belirlenir ve tedavi planı çıkarılır. Hedef anılar tipik olarak en eski anıdan en güncel anıya, en yoğun anıdan daha hafifine doğru sıralanabilir.

2. Hazırlık (Güvenli Yer + Kaynaklarımız)

Hazırlık aşamasında danışana EMDR'nin nasıl işlediği açıklanır, beklenti yönetimi yapılır ve duygulanım düzenleme becerileri öğretilir. "Güvenli Yer" egzersizi ile danışan, ihtiyaç anında geri dönebileceği içsel bir destekleyici imge geliştirir. Kaynak Geliştirme ve "Container" (kap) egzersizleri ile yoğun duygulanım yönetilebilir hale getirilir. Bu aşama, danışanın seans dışındaki günlük yaşamda da kullanabileceği bir araç setini içerir. Hazırlık yetersiz yapılırsa duyarsızlaştırma sürecinde yoğun abreksiyon ve retravmatizasyon riski artar.

3. Değerlendirme (Hedef Anı, NK/PK, VOC, SUD)

Değerlendirme aşamasında seçilen hedef anı için şu bileşenler belirlenir:

• Hedef anı: anının en rahatsız edici görsel sahnesi
• Negatif Biliş (NK): anıyla bağlantılı olumsuz kendilik inancı (örn. "güvende değilim")
• Pozitif Biliş (PK): danışanın bu anıyla ilgili inanmak istediği adaptif inanç (örn. "şu an güvendeyim")
• VOC (Validity of Cognition): PK'nın o an hissedilen geçerliği, 1-7 ölçeği
• Duygu ve beden duyumu
• SUD (Subjective Units of Disturbance): anının o anki rahatsızlık düzeyi, 0-10 ölçeği

Bu ölçekler tedavi boyunca tekrar tekrar alınır; klinik ilerlemenin objektif izlenmesini sağlar.

4. Duyarsızlaştırma (BLS — Bilateral Stimülasyon)

Duyarsızlaştırma fazında danışan hedef anıyı zihninde tutarken bilateral uyaran (BLS) uygulanır. BLS; göz hareketi (uygulayıcının parmağını veya bir ışık çubuğunu izleme), kulaklıkla iki kulağa sırayla verilen ses ya da ellere uygulanan dokunsal uyaran (tapping, butterfly hug) biçiminde olabilir. Setler arasında danışan kısa geri bildirim verir; ortaya çıkan yeni anılar, duygular ve beden duyumları takip edilir. Süreç, SUD 0-1 düzeyine inene kadar devam eder.

5. Yerleştirme (Pozitif Bilişin İçselleştirilmesi)

SUD düşürüldükten sonra Pozitif Biliş (PK) hedef anıyla eşleştirilir ve VOC 7'ye ulaşana kadar bilateral uyaran setleri ile pekiştirilir. Bu aşamada amaç, anının yeni ve adaptif bir öğrenmeyle ilişkilendirilmesidir.

6. Beden Tarama

Danışandan hedef anıyı ve pozitif bilişi birlikte düşünmesi ve bedeninde herhangi bir gerilim, sıkışma ya da rahatsız edici duyum olup olmadığını taraması istenir. Kalan beden duyumları yeni BLS setleriyle çalışılır. Bu aşama, "anı bilişsel olarak düzeldi ama beden hâlâ tepkili" tablosunu önler.

7. Sonlandırma

Her seans kapanışında danışanın o an yönetilebilir bir duygu durumunda olduğundan emin olunur. Gerekirse Güvenli Yer veya Container egzersizleri tekrar kullanılır. Seans sonrası birkaç gün içinde yeni anıların, rüyaların veya duyguların yüzeye çıkabileceği önceden bilgilendirilir; bu, beklenen ve normal bir süreçtir.

8. Yeniden Değerlendirme

Bir sonraki seansın başında önceki seansta çalışılan hedef anı tekrar ele alınır; SUD ve VOC tekrar ölçülür, kazanımların kalıcılığı kontrol edilir, gerekirse aynı anı üzerinde çalışmaya devam edilir veya bir sonraki hedef anıya geçilir.

EMDR Hangi Sorunlarda Kullanılır? — Endikasyonlar

EMDR'nin en yüksek kanıt sınıfı travma sonrası stres bozukluğundadır. WHO (2013), APA (2017), NICE NG116 (2018) ve ISTSS (2018) kılavuzları EMDR'yi yetişkinlerde TSSB için birinci basamak tedaviler arasında önerir; meta-analizlerde travma odaklı BDT ile genel etkililikte eş düzey bulgular bildirilmiştir. Aşağıdaki klinik alanlarda EMDR endikasyonu güçlü ya da gelişmektedir:

• Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) — kanıt sınıfı en yüksek; birinci basamak
• Akut stres bozukluğu ve akut travma sonrası ilk haftalarda R-TEP protokolü
• Travmatik kökenli depresyon — destekleyici/adjuvan kullanım
• Komplike yas süreci ve travmatik kayıp — bkz. yas süreci ve kayıpla baş etme
• Doğum travması ve peripartum dönem belirtileri
• Özgül fobi, panik ataklar ve travma kökenli kaygı bozuklukları
• Performans kaygısı ve travma temelli ilişki örüntüleri

Komorbid tablolarda öncelikli tedavi planı, en belirgin işlev kaybına yol açan tabloya göre belirlenir. Travma odaklı klinik çalışma alanlarımız hakkında daha fazla bilgi için travma ve TSSB çalışma alanı sayfasını inceleyebilirsiniz.

İlaç tedavisi gerektiren tablolarda (örn. SSRI sınıfı antidepresanlar) değerlendirme ve reçeteleme yalnızca psikiyatristin sorumluluğundadır; EMDR uygulayıcısı ilaç önermez.

EMDR Kontrendikasyonları ve Güvenlik

EMDR genel olarak iyi tolere edilen bir tedavi olmakla birlikte, bazı tablolarda standart 8 aşamalı protokol doğrudan uygulanmaz. Aşağıdaki durumlar mutlak ya da relatif kontrendikasyon oluşturur:

• Dissosiyatif bozukluklar: Önce Dissociative Experiences Scale (DES-II) ile tarama yapılır; DES-II ≥ 30 kesim noktasında ileri değerlendirme (MID, SCID-D) gerekir. Bu vakalarda Steele, Boon ve van der Hart (2017) 3 fazlı tedavi modeli ve Knipe'in (2018) CIPOS (Constant Installation of Present Orientation and Safety) tekniği önceliklidir. Önce uzun bir stabilizasyon fazı tamamlanır; ancak ardından modifiye EMDR protokolleri uygulanır.
• Akut psikoz ve aktif manik dönem
• Aktif intihar krizi ve yakın zamanlı ciddi kendine zarar verme davranışı
• Kontrolsüz epilepsi ve şiddetli kardiyovasküler instabilite
• Akut madde zehirlenmesi veya aktif madde yoksunluk dönemi
• Akut göz patolojisi (göz hareketi yerine işitsel ya da dokunsal BLS düşünülür)

Acil Yardım Kutusu

Aktif intihar düşünceniz, kendinize veya başkasına zarar verme niyetiniz ya da kontrol edemediğiniz bir kriz hâliniz varsa lütfen bu yazıyı okumayı bırakın ve şu hatlardan birine başvurun:

• 112 — Acil Sağlık Hattı (7/24)
• 182 — Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS — Sağlık Bakanlığı)
• 183 — ALO Sosyal Destek Hattı (kadın, çocuk, aile)

En yakın acil servise başvurmaktan veya bir yakınınızdan eşlik istemekten çekinmeyin.

Çocuk ve Ergen EMDR

Çocuklarda ve ergenlerde EMDR, yaş ve gelişimsel düzeye uyarlanmış özel protokollerle uygulanır. Tinker ve Wilson (1999) Through the Eyes of a Child başlıklı çalışmaları, çocuk EMDR'nin temel klinik referansıdır. Çocukta bilateral uyaran sıklıkla "butterfly hug" (kelebek kucaklaması — çocuğun kollarını çapraz koyup omuzlarına sırayla hafifçe vurması), tapping ya da kısa göz hareketi setleriyle uygulanır; seans süreleri yetişkine kıyasla kısadır ve oyun, resim, hikâye anlatımı ile zenginleştirilir.

Çocuk ve ergen EMDR yalnızca çocuk-ergen klinik psikolojisi ve çocuk EMDR eğitimi almış sertifikalı uygulayıcılar tarafından yürütülmelidir. İstismar ya da ihmal şüphesinde Çocuk İzlem Merkezi (ÇİM) ve 183 ALO Sosyal Destek Hattı yönlendirmesi öncelik taşır.

Afet ve Toplu Travma Protokolleri

Akut afet ve toplu travma bağlamlarında EMDR'nin uyarlanmış protokolleri bulunur. R-TEP (Recent Traumatic Episode Protocol — Shapiro ve Laub) son haftalardaki akut bir olay için tasarlanmış kısa, yapılandırılmış bir bireysel protokoldür. IGTP (Integrative Group Treatment Protocol — Jarero ve Artigas) grup formatında ve özellikle çocuklarda toplu travma sonrası kullanılan bir gruba uygulama protokolüdür; G-TEP yetişkinlerde grup formatı için geliştirilmiştir.

Türkiye'de 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası akut ve uzayan TSSB tabloları, yer değiştirme ile birleşen yas süreçleri ve hayatta kalan suçluluğu klinik gündemde geniş yer tutmaktadır. Bölgede ya da bölgeden taşınmış kişilerde EMDR'nin akut ve grup protokollerinin uyarlanmış kullanımı; sertifikalı uygulayıcı eşliğinde, AFAD psikososyal destek programları, TARDE (Travma ve Afet Ruh Sağlığı Derneği) ve Kızılay Akademi gibi kurumsal yapılarla koordineli biçimde planlanır.

Seans Süresi, Sıklık ve Beklenen Sonuçlar

Standart EMDR seansı 60-90 dakika arasında, çoğunlukla haftada bir uygulanır. Tek olay travmasında (örn. trafik kazası, tek bir saldırı) tipik tedavi süresi 6-12 seanstır. Kompleks ve kronik travma tablolarında (cPTSD, çocukluk dönemi tekrarlayan istismar, uzun süreli aile içi şiddet) süre aylara, bazı vakalarda yıllara uzayabilir; bu vakalarda 3 fazlı tedavi (stabilizasyon → travma işleme → bütünleşme) izlenir.

Beklenen sonuç; hedef anının duygusal yoğunluğunda belirgin azalma, anı hatırlandığında bedensel tepkinin sönmesi, anıya bağlı olumsuz kendilik inancının yerini gerçeklik temelli adaptif bir inanca bırakması ve günlük işlevsellikte iyileşmedir. EMDR'nin "tek seansta her şeyi siler" türü bir söylemi klinik gerçekliği yansıtmaz; bu tür ifadeler yanlış beklenti yaratır ve danışana zarar verebilir.

EMDR Yan Etkileri ve Geçici Yoğunlaşma

EMDR güvenlik profili genel olarak iyi bir tedavidir; ciddi ve kalıcı yan etki nadirdir. Ancak seans sırasında ve seans sonrasında geçici bazı tepkiler beklenir ve klinik olarak normaldir:

• Seans sırasında duygusal yoğunlaşma, gözyaşı, beden duyumlarında geçici artış
• Seans sonrası birkaç gün içinde yeni anıların ya da rüyaların yüzeye çıkması
• Geçici uyku düzeninde değişiklik, yorgunluk veya zihinsel doluluk hissi

Bu tepkiler genellikle birkaç gün içinde yatışır; bir sonraki seansta yeniden değerlendirme aşamasında ele alınır. Hazırlık fazında öğrenilen Güvenli Yer ve Container egzersizleri bu süreçlerin yönetilmesine yardımcı olur.

"Mucize tek seansta iyileşme" söylemi yanlıştır ve etik açıdan sakıncalıdır. EMDR, yapılandırılmış ve süreklilik gerektiren bir klinik çalışmadır; sürecin yoğunluğu, hızı ve yönü uygulayıcı tarafından klinik olarak değerlendirilir.

Sertifikalı EMDR Uygulayıcısı Nasıl Seçilir?

EMDR yalnızca akredite kurumlarca onaylı eğitim sürecini tamamlamış ruh sağlığı klinisyenleri tarafından uygulanmalıdır. Türkiye'de uygulayıcı seçimi için aşağıdaki kontrol listesi yararlıdır:

• Klinik psikolog, psikiyatrist veya akredite ruh sağlığı uzmanı unvanı
• EMDR Europe / EMDRIA / EMDR-DER (EMDR Derneği Türkiye) onaylı Level 1 ve Level 2 eğitimini tamamlamış olmak
• Süpervize uygulama deneyimi
• Akreditasyon düzeyinin (Uygulayıcı, Akredite Uygulayıcı, Akredite Süpervizör, Eğitmen) doğrulanabilir olması
• EMDR Derneği Türkiye uygulayıcı dizini (emdr-tr.org) ve EMDR Europe akreditasyon kayıtlarından doğrulama

EMDR evde uygulanmaz. YouTube videoları, telefon uygulamaları ya da sertifikasız "EMDR koçluğu" formatları ile kendi başınıza EMDR yapmaya çalışmayın. Standart protokolün önkoşulu olan Faz 1 öykü alma ve Faz 2 hazırlık atlandığında abreksiyon, dissosiyatif kayma ve retravmatizasyon riski belirgin biçimde artar. EMDR, kriz anında 24/7 klinik desteği bulunan sertifikalı bir uygulayıcı eşliğinde yürütülür.

EMDR uygulayıcısı eğitimi ve klinik yaklaşım hakkında daha fazla bilgi için hakkımda sayfasını inceleyebilirsiniz.

EMDR vs BDT — Hangi Yaklaşım Ne Zaman?

EMDR ile travma odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) — uzun süreli maruz bırakma (PE), bilişsel işleme terapisi (CPT), travma odaklı BDT (TF-CBT) — TSSB tedavisinde genel etkililikte eş düzey kabul edilir (Bisson 2013 Cochrane meta-analizi; Cuijpers ve diğerleri, 2020). Her iki yaklaşım da WHO, APA, NICE ve ISTSS tarafından birinci basamak olarak önerilir.

Yaklaşım seçimi şu klinik etmenlere göre yapılır:

• Danışan tercihi ve katılım motivasyonu: Konuşarak ayrıntılı çalışmayı tercih eden danışanlar TF-CBT/CPT'den daha çok yarar görebilir; konuşmadan çok beden ve imge düzeyinde çalışmayı tercih eden danışanlar EMDR'ye daha hızlı uyum sağlayabilir.
• Travma türü: Tek olay travmaları için EMDR sıklıkla daha kısa sürede sonuç verebilir; kompleks travma her iki yaklaşımda da uzun süreli ve fazlı çalışma gerektirir.
• Komorbidite paterni: Dissosiyatif belirti yükü, bağımlılık ya da ağır depresyon eşlik ediyorsa tedavi planı modifiye edilir.
• Uygulayıcı sertifikasyonu ve klinik formülasyon

EMDR ile BDT karşılaştırması bir "üstünlük yarışı" değildir; her iki yaklaşım da farklı klinik tablolarda güçlüdür. BDT seansları hakkında daha fazla bilgi için BDT hizmet sayfasını inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

EMDR kaç seans sürer? Tek olay travmasında tipik 6-12 seans. Kompleks travmada süre uzar; aylar veya yıllar gerekebilir.

EMDR seansı ne kadar sürer? Standart seans 60-90 dakika arasındadır; haftada bir uygulanır.

EMDR online uygulanabilir mi? Bazı vakalarda klinik olarak uygun bulunduğunda ve kriz değerlendirmesi tamamlandığında online EMDR yürütülebilir. Karar uygulayıcı tarafından klinik olarak verilir; dissosiyatif belirti yükü yüksek vakalarda yüz yüze format tercih edilir.

EMDR hipnoz mudur? Hayır. EMDR'de danışan tüm seans boyunca uyanık, bilinçli ve farkındalık içindedir. Hipnotik trans hâli kullanılmaz.

EMDR sırasında kötü hissedersem ne olur? Hazırlık aşamasında öğrenilen Güvenli Yer ve Container egzersizleri kullanılır; seans gerekirse yavaşlatılır veya durdurulur. Yoğunlaşma genellikle birkaç gün içinde yatışır.

EMDR'yi tek başıma evde uygulayabilir miyim? Hayır. EMDR yalnızca sertifikalı bir uygulayıcı tarafından, klinik bir çerçevede uygulanır. Kendi başına uygulama ciddi sağlık riski taşır.

Ne Zaman EMDR Yardımı Almalısınız?

Aşağıdaki tabloları yaşıyorsanız sertifikalı bir EMDR uygulayıcısı ile değerlendirme görüşmesi planlamak yerinde olur:

• Bir travmatik olay sonrası intruzif anılar, flashbackler, kabuslar veya tetikleyicilerden belirgin kaçınma
• Olay sonrası kendinizle ilgili kalıcı olumsuz inançlar ("güvende değilim", "suçluyum", "yetersizim")
• Uykuda, dikkat ve konsantrasyonda belirgin bozulma; süreğen aşırı uyarılmışlık
• Çocukluk döneminden bu yana taşıdığınız ve günlük işlevselliğinizi etkileyen tekrarlayan örüntüler
• Doğum, ameliyat, kaza, afet ya da yas süreciyle ilişkili sürekli yüksek duygusal yük

Değerlendirme görüşmesinde tanı, uygunluk ve tedavi planı birlikte ele alınır. EMDR seansları veya genel bireysel terapi için randevu talebinizi iletişim formundan iletebilirsiniz.

Kaynaklar

• Shapiro F. (1989). Efficacy of the eye movement desensitization procedure in the treatment of traumatic memories. Journal of Traumatic Stress.
• Shapiro F. (2018). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures (3rd ed.). Guilford Press.
• Solomon R. M., Shapiro F. (2008). EMDR and the Adaptive Information Processing Model. Journal of EMDR Practice and Research.
• Maxfield L., Hyer L. (2008). Working Memory Taxation and the Mechanism of EMDR.
• World Health Organization (2013). Guidelines for the Management of Conditions Specifically Related to Stress. Geneva: WHO.
• American Psychological Association (2017). Clinical Practice Guideline for the Treatment of Posttraumatic Stress Disorder (PTSD) in Adults.
• National Institute for Health and Care Excellence (2018). Post-traumatic Stress Disorder (NG116).
• International Society for Traumatic Stress Studies (2018). Posttraumatic Stress Disorder Prevention and Treatment Guidelines.
• Tinker R. H., Wilson S. A. (1999). Through the Eyes of a Child: EMDR with Children. W. W. Norton.
• Steele K., Boon S., van der Hart O. (2017). Treating Trauma-Related Dissociation: A Practical, Integrative Approach. W. W. Norton.
• Knipe J. (2018). EMDR Toolbox: Theory and Treatment of Complex PTSD and Dissociation (2nd ed.). Springer.
• EMDRIA — Eye Movement Desensitization and Reprocessing International Association.
• EMDR Europe Association.
• EMDR Derneği Türkiye (EMDR-DER) — emdr-tr.org.
• World Health Organization (2017, güncel. 2023). Preventing Suicide: A Resource for Media Professionals (Safe Messaging Guidelines).

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; klinisyen değerlendirmesi yerine geçmez. EMDR yalnızca sertifikalı bir uygulayıcı tarafından yürütülmelidir.