Yeme Bozuklukları: DSM-5 4 Alt Tip ve Tedavi

Klinik Psikolog Feyza Mıhcı · Güncelleme: 26 Mayıs 2026

Kısaca

Yeme bozuklukları, kişinin yeme davranışı, vücut algısı ve ağırlık yönetimiyle ilişkili düşünce ve duygu örüntülerinde belirgin bozulma ile seyreden DSM-5-TR psikiyatrik tanı grubudur. Dört ana alt-tip içerir: Anoreksiya nervoza (307.1), bulimia nervoza (307.51), tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED, 307.51) ve kaçınma/kısıtlayıcı yeme bozukluğu (ARFID, 307.59). Birinci basamak tedaviler Fairburn CBT-E (yetişkin), Maudsley FBT (ergen anoreksiya) ve DBT-ED (BED) kanıta dayalı protokollerdir. Multidisipliner ekip — psikolog, psikiyatrist, diyetisyen ve dahiliye uzmanı — zorunludur; Arcelus 2011 meta-analizi anoreksiya nervozada standart mortalite oranını 5,86 olarak rapor eder. Aktif intihar düşüncesinde 112, 182 veya 183'ü arayın.

Yeme Bozuklukları Nedir? Hızlı Tanım (DSM-5-TR Umbrella)

Yeme bozuklukları, DSM-5-TR (APA, 2022) "Beslenme ve Yeme Bozuklukları" (Feeding and Eating Disorders) bölümünde tanımlanan, yeme davranışı ve onunla ilişkili düşünce-duygu örüntülerinde belirgin bozulmayla seyreden psikiyatrik tablolardır. Tanı, kategorik bir tablo olarak konur; tek bir belirti değil, davranış, biliş ve işlevsellikte tutarlı bir örüntü aranır.

Bu umbrella tanı, dört ana alt-tipi kapsar: anoreksiya nervoza, bulimia nervoza, tıkınırcasına yeme bozukluğu (Binge Eating Disorder, BED) ve kaçınma/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu (ARFID). ICD-11 (WHO, 2022) sınıflandırması da paralel bir yapı sunar (F50.x kodları). Aynı kişide zaman içinde bir alt-tipten diğerine geçiş (diagnostic crossover) klinik literatürde tanımlanmıştır — özellikle anoreksiya nervoza ile bulimia nervoza arasında.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymak için kullanılmaz. Tanı süreci yapılandırılmış klinik görüşme, fiziksel muayene ve laboratuvar değerlendirmesini kapsar; yalnızca bir klinisyen tarafından konulabilir.

Yeme Bozukluğu Zayıflık Değildir — Stigma Karşıtı Çerçeve

Klinik pratikte en sık karşılaşılan yanlış inançlardan biri, yeme bozukluklarının "irade eksikliği", "şımarıklık" veya "kendine bakmama" olarak çerçevelenmesidir. Bu çerçeve klinik gerçeği yansıtmaz ve yardım arama davranışını geciktirir. Yeme bozuklukları DSM-5-TR'de tanımlanmış, kanıta dayalı tedavisi olan psikiyatrik bozukluklardır.

Etyoloji biyo-psiko-sosyal modelle açıklanır: genetik yatkınlık (ikiz çalışmaları kalıtsallık katsayısını yüksek bulur), nörobiyolojik faktörler (serotonin ve dopamin sistemlerinde değişimler), çevresel etkenler (kültürel ideal beden vurgusu, travma öyküsü, aile dinamikleri) ve psikolojik yapı taşları (özellikle mükemmeliyetçilik, düşük öz değer, duygu düzenleme güçlüğü) birlikte rol oynar.

Erken müdahale prognozu belirgin biçimde iyileştirir. Yeme bozukluğu yaşayan kişiler için "iradesini topla" türü çağrılar değil, kanıta dayalı protokollere yönlendirme klinik standarttır. Person-first dil — "anoreksik" yerine "anoreksiya nervoza yaşayan kişi" — uluslararası akademik literatürde tercih edilen kullanımdır.

DSM-5-TR'de 4 Ana Yeme Bozukluğu Alt-Tipi

DSM-5-TR Beslenme ve Yeme Bozuklukları bölümünde halka yönelik içerikte en sık karşılaşılan dört tablo aşağıdadır. Tanı kodları parantezde DSM-5-TR ve ICD-11 sırasıyla verilmiştir. Sıklık ve süre kriterleri jenerik olarak özetlenmiştir; tanı koymak için yapılandırılmış klinik değerlendirme şarttır.

Anoreksiya Nervoza (307.1) — F50.0

Anoreksiya nervoza, klinik düzeyde düşük beden ağırlığına yol açan kısıtlayıcı yeme davranışı, kilo almaya karşı yoğun korku ve beden imgesinde bozulma ile karakterize bir yeme bozukluğudur. DSM-5-TR iki alt tipi tanımlar: kısıtlayıcı tip ve tıkınma/arındırma tipi.

Çekirdek psikopatoloji, Fairburn'ün transdiyagnostik bilişsel modelinde "beden ve kilo üzerindeki kontrolün benlik değerlendirmesinde aşırı önem kazanması" (overvaluation of shape and weight) olarak formüle edilir. Bu örüntü, obsesif-kompulsif bozukluk ile yüksek komorbidite gösterir ve mükemmeliyetçilik yapısıyla iç içe geçer.

Anoreksiya nervoza, mortalite oranı en yüksek psikiyatrik bozukluklardan biridir; bu nedenle multidisipliner ekip değerlendirmesi gecikmemelidir. Ergen vakalarda Maudsley FBT birinci basamak; yetişkinlerde Fairburn CBT-E ya da Maudsley Model AN tedavisi (MANTRA) seçenekleri arasındadır. Erken müdahale ile iyileşme klinik literatürde tutarlı şekilde raporlanır.

Bulimia Nervoza (307.51) — F50.2

Bulimia nervoza, tekrarlayan tıkınma atakları ve bu ataklara eşlik eden uygunsuz telafi davranışları (kendi kendine kusma, laksatif/diüretik kullanımı, oruç, aşırı egzersiz) ile tanımlanır. Tıkınma sırasında kontrol kaybı (loss of control, LOC) deneyimi ayırt edici belirtidir.

Anoreksiya nervoza ile ortak çekirdek psikopatoloji — beden imgesinin benlik değerlendirmesinde aşırı yer kaplaması — bulimia nervozada da merkezdedir. Bu nedenle Fairburn CBT-E (Enhanced Cognitive Behavior Therapy) yetişkin bulimia nervozada birinci basamak bilişsel davranışçı terapi protokolüdür.

Bulimia nervoza vakalarında depresyon ve kaygı bozukluğu yaygın komorbiditelerdir; bu nedenle tedavi planlaması çoklu eksende yürütülür. Tıbbi izleme — elektrolit dengesi, dental sağlık, kardiyak ritm — tedavi süresince zorunludur.

Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu (BED) (307.51) — F50.81

Tıkınırcasına yeme bozukluğu (Binge Eating Disorder, BED), tekrarlayan tıkınma atakları, kontrol kaybı deneyimi ve belirgin sıkıntı ile tanımlanır. Bulimia nervozadan ayrımı kritik noktadır: BED'de uygunsuz telafi davranışı (kusma, laksatif, aşırı egzersiz) bulunmaz.

BED, obezite ile birlikte görülebilir; ancak BED tanısı kilo eşiği ile değil, davranış örüntüsü ve eşlik eden sıkıntı ile konur. Diyet kültürü, kısıtla-kaç döngüsü (restrict-binge cycle) ve duygu düzenleme güçlüğü bilişsel-davranışçı modelin merkez kavramlarıdır.

BED için birinci basamak psikoterapiler Fairburn CBT-E ve Safer, Telch ve Chen'in (2009) BED için uyarladığı DBT-ED protokolüdür. Duygu düzenleme güçlüğü baskın profillerde diyalektik davranış terapisi uyarlamaları öne çıkar. İlaç tedavisi, psikoterapi yerine değil, psikoterapiye ek olarak psikiyatrist değerlendirmesinde düşünülebilir.

ARFID — Kaçınma/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu (307.59) — F50.82

ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder), yiyecek alımının kaçınma veya kısıtlama örüntüsü nedeniyle klinik düzeyde beslenme eksikliği, kilo değişimi veya psikososyal işlev bozukluğuna yol açan tablodur. Çocukluk ve ergenlikte başlangıç yaygındır, ancak yetişkinlerde de görülür.

Thomas ve Eddy üç ana motivasyonel alt-örüntü tanımlar: (1) duyusal hassasiyet temelli kaçınma (tekstür, koku, renk, sıcaklık), (2) iştahsızlık ve yiyeceğe düşük ilgi, (3) yiyecekle olumsuz deneyim sonrası kaçınma (boğulma, kusma, alerji korkusu).

ARFID'in en kritik ayırıcı özelliği şudur: beden imgesinde bozulma yoktur. Kişi kilo veya beden şekli kaygısıyla değil, başka bir motivasyonla yemekten kaçınır. Bu noktada anoreksiya nervozadan ayrım nettir. Tedavi protokolü Thomas-Eddy'nin geliştirdiği CBT-AR (Cognitive Behavioral Therapy for ARFID); duyusal alt-tipte aşamalı maruziyet, iştah alt-tipinde davranışsal aktivasyon temelli çalışma uygulanır.

Ortoreksiya DSM-5'te Değil — Klinik Gözlem Uyarısı

Sağlıklı yeme takıntısı olarak tanımlanan ortoreksiya, DSM-5-TR'de resmi bir tanı kategorisi değildir. Klinik gözlemde "saf/temiz/doğal" yiyecek seçimi etrafında dönen obsesif örüntüler raporlanır; ancak resmi sınıflandırma sisteminde yer almadığı için, klinisyenler bu tabloyu çoğunlukla "Diğer Tanımlanmış Beslenme ve Yeme Bozukluğu" (OSFED, 307.59 / F50.89) altında değerlendirir.

Pratikte ortoreksiya örüntüsü gösteren vakalarda obsesif-kompulsif bozukluk ile yapısal örtüşme dikkat çekicidir. Klinik karar, kişinin işlevselliğindeki bozulma ve eşlik eden anksiyete-obsesyon profili göz önünde bulundurularak verilir. Sosyal medyada "ortoreksiya" etiketiyle dolaşan içerikler tanı yerine geçmez.

Epidemiyoloji ve Cinsiyet Dağılımı

Hudson ve arkadaşlarının (2007) ABD ulusal komorbidite araştırması (NCS-R) verileri yaşam boyu yaygınlığı için anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve BED için klinik anlamlı oranlar bildirir; BED en yaygın yeme bozukluğu olarak öne çıkar. Türkiye'de yapılan üniversite öğrencisi örneklem çalışmaları, EAT-26 ve SCOFF gibi tarama araçlarında klinik eşiği aşan oranların özellikle genç kadınlarda dikkat çekici düzeyde olduğunu raporlar.

Cinsiyet dağılımı konusundaki en yaygın yanlış inanç, yeme bozukluklarının yalnızca kadınlarda görüldüğüdür. Güncel epidemiyolojik veriler, vakaların yaklaşık %20-25'inin erkeklerde görüldüğünü; özellikle BED ve ARFID'de cinsiyet farkının daraldığını gösterir. Erkek vakalarda gizleme davranışı ve tanı gecikmesi sıktır; bu durum klinik prevalansı düşük gösterir.

Yaş aralığı geniştir; başlangıç en sık ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde olur ancak orta yaş ve sonraki dönemde de tanı koyulabilir. ARFID için çocukluk başlangıcı tipiktir.

Etyoloji — Biyo-Psiko-Sosyal Model

Yeme bozukluklarının etyolojisi tek bir nedene indirgenemez; kanıta dayalı model biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel etkenlerin etkileşimini öne çıkarır.

Biyolojik yatkınlık. Bulik ve arkadaşlarının (2006) ikiz çalışmaları, anoreksiya nervoza ve bulimia nervoza için yüksek kalıtsallık katsayıları rapor eder. Serotonin ve dopamin nörotransmitter sistemlerinde değişimler, doyma ve ödül işlemlemesinde nörobiyolojik farklılıklar literatürde tanımlanmıştır.

Psikolojik yapı taşları. Smith ve arkadaşlarının (2018) meta-analizi, mükemmeliyetçiliğin yeme bozukluklarıyla tutarlı ve klinik anlamlı ilişkisini gösterir. Düşük öz değer, duygu düzenleme güçlüğü, biliş esnekliği sorunları ve obsesif-kompulsif bozukluk örüntüsü sık eşlik eden yapısal faktörlerdir.

Sosyokültürel etkenler. İdeal beden vurgusu, sosyal medya etkisi, diyet kültürü, travma öyküsü, aile içi eleştirel ortam ve akran zorbalığı çevresel risk faktörleri arasındadır. Bu etkenler tek başına neden olmaz; biyolojik yatkınlıkla etkileşim içinde rol oynar.

Yeme bozukluğu hiçbir ailenin "yarattığı" bir durum değildir; ebeveynler için suçluluk yerine tedavi sürecine aktif katılım klinik standarttır. Maudsley FBT, bu klinik gerçeği tedavi modeline yansıtan bir yaklaşımdır.

Belirtiler — Recovery Framing

Yeme bozukluklarında belirtiler bedensel, bilişsel ve davranışsal eksenlerde ortaya çıkar. Aşağıda klinik kümeleme verilmiştir; sayısal eşik (BMI, kalori, kilo) bilinçli olarak dışarıda tutulmuştur — bu içerikte spesifik sayılar tetikleyici olabilir ve tanı yerine geçmez.

Bedensel belirtiler. Kilo değişimleri, döngüsel adet düzensizlikleri (amenore), saç incelmesi, üşüme, sersemlik, baygınlık atakları, kardiyak ritm değişiklikleri, dental aşınma (sık kusmaya bağlı), elektrolit dengesizliği ve kabızlık.

Bilişsel belirtiler. Yiyecek, kilo ve beden şekli üzerine sürekli düşünme; beden imgesinde bozulma (kişinin kendini olduğundan farklı algılaması); benlik değerlendirmesinin beden veya kilo üzerinden yapılması; "yasak" ve "izinli" yiyecek kategorileştirmesi; karar verme ve konsantrasyon güçlüğü.

Davranışsal belirtiler. Yiyecek kısıtlaması, kalori-makro takıntılı izleme, tıkınma atakları, kusma, laksatif/diüretik kullanımı, aşırı egzersiz, yemek ritüelleri (küçük lokmalara bölme, belirli sırayla yeme), sosyal yemeklerden kaçınma, gizli yeme davranışı.

Belirtiler ile karşılaşan kişiler ve yakınları için anahtar mesaj nettir: bu örüntüler tedavi edilebilir bozukluklarındir, "karakter zayıflığı" değildir. Bir profesyonele başvurmak, durumun şiddetine bakılmaksızın doğru ilk adımdır.

Tıbbi Riskler — Arcelus 2011 SMR 5,86 ve İntihar Riski

Yeme bozuklukları, salt psikolojik tablolar olarak değil, ciddi tıbbi komplikasyon potansiyeli taşıyan bozukluklar olarak ele alınır. Arcelus ve arkadaşlarının (2011) meta-analizi, anoreksiya nervozada standart mortalite oranını (Standardized Mortality Ratio, SMR) 5,86 olarak rapor eder; bu sayı, anoreksiya nervozayı psikiyatrik bozukluklar arasında en yüksek mortaliteli tabloların başına yerleştirir. Bulimia nervoza ve "diğer yeme bozuklukları" için de yükselmiş SMR değerleri bildirilir.

Preti ve arkadaşlarının (2011) intihar meta-analizi, yeme bozukluklarında intihar riskinin genel nüfusa kıyasla yükselmiş olduğunu gösterir. Bu risk özellikle anoreksiya nervozada belirgindir. Tedavi planlaması intihar değerlendirmesini içermek zorundadır.

Refeeding sendromu. NICE NG69 (2017) kılavuzu, ciddi malnütrisyon sonrası beslenmenin yeniden başlatılması sürecinde refeeding sendromu (hipofosfatemi, hipopotasemi, kardiyak komplikasyonlar) riskini vurgular. Bu yönetim dahiliye/internist gözetimi gerektirir. Ev ortamında hızlı beslenme artışı klinik olarak güvenli değildir.

Tıbbi risk profili, multidisipliner ekibin neden zorunlu olduğunu açıklar: psikoterapi tek başına bu komplikasyonları yönetemez.

Tedavi: Yetişkin İçin Fairburn CBT-E (Enhanced CBT)

CBT-E (Enhanced Cognitive Behavior Therapy), Christopher Fairburn ve Oxford ekibi tarafından geliştirilen transdiyagnostik bir yeme bozuklukları protokolüdür. NICE NG69 (2017), yetişkin bulimia nervoza ve BED için birinci basamak psikoterapi olarak CBT-E'yi tavsiye eder; OSFED ve anoreksiya nervozanın hafif-orta şiddetli vakalarında da kullanılır.

CBT-E, dört evreli bir yapı kullanır. İlk evre, yeme örüntüsünün stabilize edilmesi, düzenli yeme programının kurulması ve bilişsel modelin paylaşılmasını içerir. İkinci evre değerlendirme aşamasıdır; tedavinin seyri gözden geçirilir. Üçüncü evre, çekirdek psikopatolojiye (beden imgesinin benlik değerlendirmesinde aşırı yer kaplaması) yönelir; bilişsel yeniden yapılandırma ve davranışsal deneyler bu evrede yoğunlaşır. Dördüncü evre relaps önleme ve sürdürme planlamasını kapsar.

CBT-E, bilişsel davranışçı terapinin yeme bozukluklarına özelleşmiş bir uyarlamasıdır; standart BDT formatından farklı olarak transdiyagnostik bir model üzerine kuruludur ve farklı yeme bozukluğu tablolarına uygulanabilir. Yetişkin için tipik tedavi süresi 20 seans civarındadır; düşük kilolu vakalarda süre uzar.

Tedavi: Ergen Anoreksiya İçin Maudsley FBT — Lock & Le Grange 3 Faz

Maudsley FBT (Family-Based Treatment), James Lock ve Daniel Le Grange tarafından kılavuzlanmış, ergen anoreksiya nervozada birinci basamak olarak NICE NG69'da tavsiye edilen aile temelli bir protokoldür. Yaklaşım, ailenin "sorunun parçası" değil, "çözümün parçası" olduğu öncülüne dayanır.

FBT üç fazda yapılandırılır:

1. Faz I — Kilo restorasyonu. Aileye, ergenin yeniden beslenmesini yönetme yetkisi açıkça aktarılır. Yemek seçimi, porsiyon ve yeme süresi geçici olarak ebeveynlerin sorumluluğundadır. Terapist, aileyi destekleyen ve cesaretlendiren bir koç rolünü üstlenir.
2. Faz II — Kontrolün ergene geri devri. Kilo restorasyonu istikrar kazandığında, yeme üzerindeki kontrol kademeli olarak ergene geri verilir. Bu evre, gelişimsel olarak uygun özerklik adımlarını yapılandırır.
3. Faz III — Normal ergen gelişimi. Yeme bozukluğunun ergenin gelişimsel yörüngesine verdiği zararın onarımı, kimlik ve özerklik temaları üzerine çalışma bu evrede odaktır.

FBT'nin klinik avantajı, ergeni ailesinden ayrı hastane yatışına gerek bırakmadan ağırlığın güvenli aralığa getirilebilmesidir; ancak tıbbi instabilite (kardiyak risk, ciddi elektrolit bozukluğu) durumunda yatış kaçınılmazdır.

Tedavi: BED ve Bulimia İçin DBT-ED (Safer-Telch-Chen 2009)

Debra Safer, Christy Telch ve Eunice Chen'in (2009) kılavuzladığı DBT-ED, Marsha Linehan'ın diyalektik davranış terapisinin (DBT) BED ve bulimia nervozaya uyarlanmış halidir. Modelin teorik dayanağı, yeme atağının duygu düzenleme işlevi gördüğü hipotezidir: yoğun duyguya tolerans güçlüğü, yeme yoluyla duyguyu yatıştırma davranışını sürdürür.

DBT-ED dört temel beceri modülünü içerir: bilinçli farkındalık (mindfulness), sıkıntı toleransı, duygu düzenleme ve kişilerarası etkililik. Diyalektik davranış terapisi bu becerileri yapılandırılmış bir grup formatında öğretir; bireysel terapi ile birlikte yürütülür.

CBT-E ve DBT-ED, klinik karar verme sürecinde dışlayıcı değil tamamlayıcı seçenekler olarak değerlendirilir. Tıkınma örüntüsünün bilişsel öncüllerinin baskın olduğu vakalarda CBT-E; duygu düzenleme güçlüğünün ön planda olduğu vakalarda DBT-ED öne çıkar. Bazı kliniklerde sıralı (CBT-E sonrası DBT-ED) ya da entegre protokoller uygulanır.

Tedavi: ARFID İçin CBT-AR (Thomas-Eddy 3 Motivasyonel Alt-Tip)

CBT-AR (Cognitive Behavioral Therapy for ARFID), Jennifer J. Thomas ve Kamryn T. Eddy tarafından Harvard / Massachusetts General Hospital'da geliştirilen, ARFID'e özgü ilk manuel temelli bilişsel-davranışçı protokoldür. Protokol, ARFID'in üç motivasyonel alt-tipine göre özelleştirilmiş modüller içerir.

Duyusal hassasiyet alt-tipi. Tekstür, koku, renk veya sıcaklık temelli kaçınmada; aşamalı maruziyet ve "tabağı zenginleştirme" (food chaining) yöntemleri merkezdedir. Yeni yiyeceklerin küçük adımlarla repertuvara katılması hedeflenir.

İştah ve ilgi alt-tipi. Düşük iştah ve yiyeceğe karşı düşük ilgi profilinde; düzenli öğün yapısı, davranışsal aktivasyon temelli yeme planlaması ve doyma sinyallerinin yeniden kalibre edilmesi önceliklidir.

Yiyecek korkusu alt-tipi. Boğulma, kusma, alerji gibi olumsuz deneyim sonrası kaçınma örüntüsünde; korku hiyerarşisi temelli aşamalı maruziyet ve yanlış öğrenmelerin yeniden yapılandırılması uygulanır. Kaygı bozukluğu tedavisindeki maruziyet ilkeleriyle örtüşür.

ARFID'in beden imgesi temelli olmaması, CBT-AR'ı CBT-E'den ayıran ana noktadır. Beslenme yetersizliği nedeniyle çocuk ve ergen vakalarda büyüme eğrisi takibi pediatri eşliğinde sürdürülür.

Multidisipliner Ekip — 4 Rol Zorunlu

Yeme bozukluklarının tedavisi, salt psikoterapi ile yürütülemez. Uluslararası kılavuzlar (NICE NG69, AED, AAP, SAHM) dört rolün multidisipliner ekibini standart olarak tanımlar:

1. Klinik psikolog veya psikoterapist. CBT-E, FBT veya DBT-ED gibi kanıta dayalı protokolleri uygular; bilişsel ve davranışsal değişim sürecini yürütür.
2. Psikiyatri uzmanı. Komorbid tanıların değerlendirmesi, ilaç gerekiyorsa endikasyon kararı, intihar risk değerlendirmesi ve gerektiğinde yatış kararı psikiyatristin sorumluluğundadır.
3. Diyetisyen. Beslenme rehabilitasyonu, öğün planlaması, refeeding sürecinin nutrisyonel yönetimi ve "diyet" değil "rehabilitasyon" çerçevesinde yiyecekle ilişkinin yeniden inşası diyetisyen rolündedir.
4. Dahiliye / internist (gerektiğinde pediatri). Refeeding sendromu izlemi, elektrolit ve kardiyak parametre takibi, somatik komplikasyonların yönetimi dahiliye gözetimini zorunlu kılar. Çocuk ve ergen vakalarda pediatri devreye girer.

Bu dört rol, yeme bozukluğu tedavisinin "ihtiyari" eklentileri değil, kanıta dayalı standart bileşenleridir. Yalnızca bir rol ile yürütülen tedavi planı eksiktir.

İlaç Tedavisi — Tek Başına Birinci Basamak Değil

İlaç tedavisi yeme bozukluklarında destekleyici rol oynar; tek başına birinci basamak değildir. NICE NG69 (2017), bulimia nervoza için psikoterapiye ek olarak SSRI sınıfı antidepresanların değerlendirilebileceğini belirtir; BED için bazı ülkelerde uyarıcı ilaç (lisdeksamfetamin) endikasyonu mevcuttur ancak Türkiye'de düzenleyici çerçeveye göre kullanımı farklılık gösterir.

İlaç kararı yalnızca psikiyatri uzmanı tarafından, komorbid tablolar (depresyon, kaygı, OKB) ve risk-yarar dengesi gözetilerek verilir. Bu yazı belirli bir ilaç adı veya doz önermez; bu içerik psikoterapinin niçin birinci basamak olduğunu açıklamak içindir.

Klinik standart şudur: ilaç, psikoterapinin yerine değil, çoğunlukla yanına gelir. Sadece ilaçla yürütülen tedavi planı yeme bozukluğunun çekirdek psikopatolojisini ele almaz.

Türkiye'de Yeme Bozuklukları Birimleri — Sevk Yolu

Türkiye'de yeme bozukluklarına özelleşmiş üniversite hastanesi birimleri ve sivil toplum yapıları, kanıta dayalı tedavi için sevk yolunu kolaylaştırır. Pratik bir yönlendirme listesi şu yapıları içerir:

• Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı — yetişkin yeme bozuklukları multidisipliner değerlendirme.
• İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı — yeme davranışı bozuklukları polikliniği.
• Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Anabilim Dalı — özellikle ergen anoreksiya ve ARFID vakalarında Maudsley FBT yönelimli çalışmalar.

Sivil toplum tarafında BEDDER (Beslenme ve Diyetetik Derneği) üyesi diyetisyenler ve Anoreksiya Türkiye gibi farkındalık girişimleri bilgilendirici kaynak rolü oynar. Bu kuruluşlar tedavi sağlayıcı değildir; tedavi yine multidisipliner klinik ekipler tarafından yürütülür.

Bireysel klinisyen değerlendirmesi için psikoloji bireysel terapi ya da online terapi hizmetleri başlangıç noktası olabilir; ancak tıbbi instabilite veya çocuk-ergen vakalarda doğrudan üniversite hastanesi yeme bozuklukları birimine sevk standarttır.

Yakınınız Yeme Bozukluğu Yaşıyorsa — Akkomodasyon Yorgunluğu ve Acil Yardım

Yeme bozukluğu, yalnızca tanı koyulan kişiyi değil, ailesini ve yakın çevresini de derinden etkiler. Klinik literatürde "akkomodasyon" (accommodation) kavramı, ailenin yemek saatlerini, mutfak düzenini, sosyal aktiviteleri yeme bozukluğunun ritüellerine göre uyarlama eğilimini tanımlar. Bu uyum başlangıçta destek olarak görülse de uzun vadede semptomu sürdürür ve aile fertlerinde tükenmişliğe yol açar.

Yakınlar için klinik olarak önerilen yaklaşımlar:

• "Yemek yedin mi" gibi ısrarcı sorgulamalar yerine, yeme dışı paylaşımları (sohbet, ortak aktivite) sürdürün.
• Beden, kilo ve yiyecek hakkında değer yargısı içeren ifadelerden ("kilo aldın", "zayıflamışsın", "bu sağlıksız") kaçının.
• "Sadece bir tabak yemek" ile çözülecek bir konu olmadığını kabul edin; tedavi süreci uzun ve dalgalıdır.
• Profesyonel desteği bir aile kararı olarak çerçeveleyin; suçlu arama dilini kullanmayın.
• Kendi sınırınızı koruyun; yakın olarak siz de destek almaya hak sahibisiniz.

Acil yardım hatları (Türkiye, 7/24 ücretsiz):

• 112 — Tıbbi acil ve genel acil çağrı
• 182 — Sağlık Bakanlığı MHRS (yönlendirme ve randevu)
• 183 — Sosyal Destek Hattı (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı; aile içi şiddet ve risk durumlarında)

Aktif intihar düşüncesi, baygınlık atakları, ciddi tıbbi instabilite veya akut purging tablolarında bekleme süresi olmadan 112 aranmalıdır. Tedavi sürecinde bilişsel davranışçı terapi gibi protokoller hakkında bilgi almak ya da değerlendirme için randevu oluşturmak için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Beslenme ve Yeme Bozuklukları bölümü.
• World Health Organization. (2022). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). F50.x kategorileri.
• Fairburn, C. G. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders (CBT-E). Guilford Press.
• Lock, J., & Le Grange, D. (2013). Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach (2nd ed.). Guilford Press.
• Safer, D. L., Telch, C. F., & Chen, E. Y. (2009). Dialectical Behavior Therapy for Binge Eating and Bulimia (DBT-ED). Guilford Press.
• Thomas, J. J., & Eddy, K. T. (2019). Cognitive Behavioral Therapy for Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder (CBT-AR). Cambridge University Press.
• Arcelus, J., Mitchell, A. J., Wales, J., & Nielsen, S. (2011). Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders: A meta-analysis. Archives of General Psychiatry, 68(7), 724-731.
• Preti, A., Rocchi, M. B. L., Sisti, D., Camboni, M. V., & Miotto, P. (2011). A comprehensive meta-analysis of the risk of suicide in eating disorders. Acta Psychiatrica Scandinavica, 124(1), 6-17.
• Smith, M. M., Sherry, S. B., Vidovic, V., Saklofske, D. H., Stoeber, J., & Benoit, A. (2018). Perfectionism and the five-factor model of personality: A meta-analytic review. Personality and Social Psychology Review, 23(4), 367-390.
• Bulik, C. M., Sullivan, P. F., Tozzi, F., Furberg, H., Lichtenstein, P., & Pedersen, N. L. (2006). Prevalence, heritability, and prospective risk factors for anorexia nervosa. Archives of General Psychiatry, 63(3), 305-312.
• Hudson, J. I., Hiripi, E., Pope, H. G., & Kessler, R. C. (2007). The prevalence and correlates of eating disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Biological Psychiatry, 61(3), 348-358.
• National Institute for Health and Care Excellence. (2017). Eating disorders: recognition and treatment (NICE Guideline NG69).
• Academy for Eating Disorders. (2018). Guidelines for Safe Online Messaging About Eating Disorders.
• World Health Organization. (2017, 2023). Preventing Suicide: A Resource for Media Professionals.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; klinisyen değerlendirmesi yerine geçmez. Yeme bozukluğu şüphesinde multidisipliner ekibe (psikolog + psikiyatrist + diyetisyen + dahiliye) başvurun. Akut tıbbi instabilite (ciddi düşük kilo, akut purging, elektrolit bozukluğu) durumunda 112'yi arayın.